شبهاي قدر

[طهورا]

 
 
  

 دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند

و اندر آن ظلمت شب آب حياتم دادند

چه مبارک سحري بود و چه فرخنده شبي

آن شب قدر که اين تازه براتم دادند 
 ******
شبي است که «ليلة البراتش» خوانند:

******
شب قدر، فصل نزول انوار رحماني بر بوستان

جانهاي روحاني است.

******
شب قدر، آبستن سپيده فلاح و رستگاري

انسانهاي دل سپرده به مهر مهربانترين مهربانان است.

******
شب قدر، شب حضور روح و ملايك در محضر امام زمان (عج) است.

******
شب قدر، شبي است كه در عرصه آن انسان،

ره صد ساله را يك شبه طي مي كند.

******
شب قدر، حاوي نهر نوري است كه در زلال پر بركت آن

جان مؤمنان از گناه تطهير مي شود.

******
شب قدر، طلايه دار فلاح و رستگاري عارفان عاشق

و عاشقان بيدل در بين شبهاي سال است.

******
شب قدر، آواي ايمان را در گوش جان مؤمنان

به غيب نجوا مي كند.

******
شب قدر، شب شناخت قدر خويش است!

******
شب قدر شبي است که بايد شکواييه هجران را درنورديد

و به اميد وصل و ديدار، بيدار نشست

و از جام طهور «سلام» تا مطلع «فجر» سرمست بود.

******
شبي که بايد در عاشقي ثابتقدم بود. در طلب کوشيد

و بيدار ماند و ديدار جست و احيا گرفت و به نيايش پرداخت

و کار خير کرد و صالحات به جا آورد و به نيازمندان رسيد

و دانايي طلبيد و به دانش آموزي پرداخت.

******
شب قدر، شبي که بايد به ياد روي محبوب عزيز، آن يار پنهان رخسار،

با دردمنديهاي عاشقانه ناليد و ديدار او را از خداي طلبيد.

******
شب قدر، شبي که شياطين در بند اسارتند

و آدميان ايمن از آنها.

******
شبي که در آن خطاب ميآيد:

کجايند جوانمردان شب خيز که در آرزوي ديدار،

بيخواب و بي آرام بوده اند ؟!

و در راه عشق شربت بلا نوشيده اند،

تا خستگي ايشان را مرهم گذاريم

و اندر اين شب قدر ايشان را با قدر و منزلت گردانيم؛

که امشب، شب نوازش بندگان است و وقت توبه گنهکاران.

******
شب قدر، فصل نزول آيات رحماني بر بوستان جانهاي روحاني است.

******
شب قدر، گاه رويش جوانه هاي الغوث الغوث بر عرصه لبهاي تائب است.

******
شب قدر، بهترين منزلگاه نيايشگران سرسپرده به مهر حق است.

******
شب قدر، وقت شناخت قدر خويش است.

******
شب قدر، بهترين گاه آرايش صحيفه دل مؤمنان به زيور ذکر خداست.

******
شب قدر، بزرگترين ميدانگاه سبقت گرفتن اولاد آدم در خيرات است.

******
شب قدر، آواي ايمان را در گوش جان انسانها ترنم ميکند 
 
 

[طهورا]

  
 شب قدر، فاصله مُلک و ملکوت را به حداقل ممکن ميرساند.

******
شب قدر، گشاينده پنجره کشف و شهود بر منظر روح عارفان است.

******
شب قدر، لالهاي شکفته در کوير شبهاي عادي سال است.

******
آي فقيران غني، کجاييد که شبهاي قدر آمده است؟!

******
تشنه ام اين رمضان تشنه تر از هر رمضاني

شب قدر آمده تا قدر دل خويش بداني

ليله القدر عزيزي است بيا دل بتکانيم

سهم ما چيست از اين روز همين خانه تکاني

******
تقديري سراسر خير، برکت، خرسندي، سلامت،

خوشبختي، سعادت دنيا و آخرت، توشه شب قدرتان باد.

******
خبر آوردند که امشب از هزار شب بهتر است

و يک اتفاق ويژه مي افتد و آن اينکه امشب دست ملکوت

به طرف زمين کشيده مي شود.

******
کجاييد خاکيان سدره نشين و زمينيان آسماني

که ملکوتيان امشب شيفته شمايند؟!

******
شب قدر، سرنوشت يکسال ما تعيين مي شود.
  
اين شبها را از دست ندهيم.

براي تعجيل در فرج مولايمان دعا کنيم.

******
فرشته ها براي آزادي انسان ها از دستان شيطان

و بخشش معاصي و بردن آنها به ملکوت مسابقه داده

و منتظر نداي بنده خدا هستند.

******
شب قدر است و من قدري ندارم

چه سازم توشه قبري ندارم

******
مبادا ليله القدرت سرآيد

گنه بر ناله ام افزون تر آيد

مبادا ماه تو پايان پذيرد

ولي اين بنده ات سامان نگيرد

******
خدايا قدر ما را به قدر مولاعلي(ع) نزديک فرما.

******
الهي آن شب که همه قرآن به سر مي کنند

ما را توفيق بده قرآن را به دل کنيم.

******
امشب تمام آینه ها را صدا کنید

گاه اجابت است رو به سوی خداکنید

ای دوستان آبرودار در نزد حق

درنیمه شب قدرمرا هم دعا کنید

******
چون نامه جرم ما به هم پیچیدند

بردند به دیوان عمل سنجیدند

بیش ازهمگان گناه مابود ولی

ما را به محبت علی(ع)بخشیدند.  
 ******
مارا به دعا کاش فراموش نسازند

رندان سحر خیز که صاحب نفسانند

******
از عرش صدای ربنا می آید

آوای خوش خدا خدا می آید

فریاد که درهای بهشت باز کنید

مهمان خدا سوی خدا می آید

******
گویند کریم است و گنه می بخشد

گیرم که ببخشد زخجالت چه کنم

******
یا رب ز تو امروز عطا می طلبم

هشیاری و بخشش خطا می طلبم

مقبولی روزه و نماز و طاعات

از درگه لطفت به دعا می طلبم

******
ز مردم دل بکن یاد خدا کن

خدا را وقت تنهایی صدا کن

در آن حالت که اشکت می چکد گرم

غنیمت دان و ما را هم دعا کن

******
شب قدر است و من قدری ندارم

چه سازم توشه ی قبری ندارم . . .

******
خير، برکت، خرسندی، سلامت، خوشبختی

و سعادت دنيا و آخرت، توشه شب قدرتان باد.

******
امشب ...

از آسمان باران انا انزلنا بر فرق زمين مي بارد ...

امشب چشمانم را با آب توبه مي شويم

و کلام قرآن در دهانم مي ريزم

تا خواب چشمانم را نيازآرد ...

******
مبادا ليلة القدرت سر آيد

گنه بر ناله ام افزونتر آيد

مبادا ماه تو پايان پذيرد

ولي اين بنده ات سامان نگيرد 
  

[طهورا]

    
 


 ويژگي شبهاي قدر  

شب‌هاي قدر، عالي‌ترين لحظات براي پيوند بنده و خالق و بهترين فرصت براي انديشه در جهت بازگشت به خويشتن در اوج غرق گشتگي در دنياي مادي است.

آنان که مأمن و پناهگاه امني براي توسل مي‌جويند، آماده شده‌اند تا در شب هاي دل کندن از هر آنچه انسان را به پستي و فراق از اصل کشانده، رهايي يابند و همچون آيينه‌اي، مهيا و آماده تجلي نور حق و خداشناسي شوند.

اکنون که بيش از نيمي از ماه پرفيض رمضان سپري شده، دل‌ها و قلب‌ها در درياي بيکران اين ماه شسته و مطهر شده، تا در شب‌هاي ريزش باران رحمت الهي، به درگاه حضرتش انسي دوباره گيرد و براي کسب عافيت به دور از هر آلودگي دعا کند. در حقيقت حلقه اتصال بندگان با خالق هستي که از اول رمضان آغاز گشته است در شب‌هاي قدر به اوج خود مي‌رسد.


درهاي رحمت الهي گشوده شده، فرشتگان نظاره ‌گر اعمال و شب زنده‌داري‌هاي بندگان عاشقي هستند که سر بر سجده شکر ساييده و او را مي‌خوانند تا اندکي از خوان بيکران رحمتش براي ادامه زندگي و ره توشه سفر آخرت به روي آنان گشوده شود.


"انا انزلناه في ليله القدر" آيه‌اي از کلام وحي الهي که بارها شنيده و زمزمه کرده‌ايم، کلامي که انسان مانده در قفس دنيا و در بند ماديّات را به سوي شبي فرا مي‌خواند که گويند از هزار شب برتر است.

 
 
"قدر" به معناي اندازه‌گيري است و از اسرار شب قدر نزول قرآن است و در اين شب حوادث يک سال تا شب قدر سال آينده اعم از زندگي، مرگ، رزق، سعادت و شقاوت بندگان تقدير مي‌شود.


در قرآن کريم آيه‌اي که بيان کند شب قدر چه شبي است، ديده نمي‌شود، تنها در آيه ‪ ۱۸۵‬سوره بقره اينگونه آمده است که "شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن" قرآن يکپارچه در ماه رمضان نازل شده است.


با استناد به اين آيه معلوم مي‌شود شب قدر يکي از شب‌هاي ماه رمضان است، اما اين که کدام يک از شب‌هاي آن است، در قرآن کريم بيان نشده و تنها از روايات استفاده مي‌شود.


اهميت شب قدر به حدي است که بسياري از امامان دين بر احياي اين شب حتي در حال بيماري نيز سفارش کرده‌اند.


امام صادق(ع) به ابو بصير مي ‌فرمايد: در هر يک از دو شب بيست و يکم و بيست و سوم صد رکعت نماز بخوان، تا مي‌تواني آن دو شب را تا سپيده صبح شب زنده داري کن، در آن دو شب غسل کن. ابوبصير عرض کرد: اگر نتوانستم ايستاده نماز بخوانم؟ فرمودند: نشسته بخوان. اگر باز هم نتوانستم؟ خوابيده بخوان.


اگر باز هم نتوانستم؟ ايرادي ندارد که سر شب کمي بخوابي و باقي مانده شب را به هر نحوي که مي‌تواني به عبادت بپردازي، چون در ماه رمضان، درهاي آسمان گشوده است، شيطان ها در زنجيرند و اعمال مؤمنان پذيرفته مي‌شود.


از اين حديث بر مي ‌آيد که انسان در اين شب بايد به هر شکل ممکن عبادت و راز و نياز با خالق را از دست ندهد زيرا در اين شب که شياطين در بند هستند، هيچ واسطه‌اي بين بنده و خالق نيست.


از پيامبر گرامي اسلام (ص) نيز نقل است: از خداوند به دور باد و نفرين بر کسي که به شب قدر برسد و زنده باشد، اما آمرزيده نشود.


"انس بن مالک" از پيامبر (ص) نقل کرده که فرمودند: ماه مبارک به شما رو آورده است و در اين ماه شبي است که برتر از هزار ماه است و هر کس از فيض شب قدر محروم گردد، از تمام خيرات بي‌نصيب مانده است و محروم نمي‌ماند از برکات شب قدر، مگر کسي که خويشتن را محروم کرده است.


از امام باقر (ع) نيز درباره به وجود آمدن شب قدر نقل است که اگر خداوند کارهاي مؤمنان را چند برابر نکند به سر حد کمال نمي‌رسند، اما از راه لطف کارهاي نيکوي آن‌ها را چند برابر مي‌فرمايد تا کاستي هايشان جبران شود.

 
  
   

[طهورا]

  اعمال شب هاي قدر در روايت و احاديث   
     
 
بر اين اساس، راز سعادتمند شدن انسان‌ها در شب قدر، عمل اختياري صالحي است که با عنايت خداوند، برکت يافته و چند برابر مي‌شود.


از حضرت رسول (ص) نيز پيرامون شب زنده داري شب قدر نقل است که فرمودند: کسي که شب قدر را شب زنده‌داري کند، تا شب قدر آينده، عذاب دوزخ از او دور گردد.


امام موسي بن جعفر (ع) نيز در اين ‌باره فرمودند: کسي که در شب قدر غسل کرده و تا سپيده صبح شب زنده‌داري کند، گناهانش آمرزيده مي‌شود.


تمامي اين روايات بر اين مطلب دلالت دارند که برخي مقدرات و پاداش‌ها، مانند دور شدن از عذاب دوزخ، نتيجه کار خود بندگان است و سرنوشت هر انساني در شب قدر به دست خودش رقم مي‌خورد.


در اين شب به خواندن دعاهايي از جمله "جوش کبير"، "دعاي افتتاح" و "ابوحمزه ثمالي" سفارش شده زيرا انسان با يادآوري لطف، گذشت، کرم، رحمت و بخشش بي‌پايان خداي مهربان او را در کنار و دستگير خويش مي‌بيند و نور اميد در دلش مي درخشد.


در شب‌هاي قدر انسان وارد مسير سرنوشت خود گشته و آن را تغيير مي‌دهد، گاهي براي پيمودن مسير مقدرات، بر بال دعا و گاه بر بال عمل مي‌نشيند و با درک اين شب، از شرّ نفس و شياطين به آن خالق يکتا دست ياري دراز مي ‌کند تا همواره نگاهبان او باشد تا بتواند ره توشه‌اي از اعمال نيک و شايسته براي سفر آخرت خود ذخيره کند.


از اعمال شب قدر آن است که انسان به نگهبانان اين شب "معصومين (ع)" توسل جسته و توفيق در اعمال و احوال را که به آن احتياج دارد ذکر کرده و تلاش کند تا با استغفار از گناهان خود، باران رحمت و جود و بخشش خداوند را شامل حال خود کند.


از ديگر اعمال شب قدر، نمازي است که در آن يک بار حمد و هفت بار "قل هو الله احد" خوانده مي‌شود و بعد از پايان نماز هفتاد بار ذکر "استغفرالله ربي و اتوب اليه" گفته مي‌شود و سپس حوايج از خدا خواسته مي‌شود.


به جا آوردن صد رکعت نماز و خواندن دعاهايي که در بين آن وارد شده از ديگر اعمال اين شب است، زيرا مضامين آن برآمده از سينه امامان دين بوده و در اين ادعيه علوم گران بهايي است که جز پيامبران و جانشينان آنان کسي از آن آگاه نيست.


خواندن دعاي گشودن قرآن و قرآن را روي سر گذاشتن از ديگر اعمال شب قدر است به اين نيت که عقل و انديشه او با اين عمل تقويت شده و با دانش‌هاي قرآن کامل شود و نور عقل با نور قرآن ضميمه گردد.


قرآن را بگشايد و بگذارد در مقابل خود و بگويد:


اللّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُکَ بِکِتابِکَ الْمُنْزَلِ وَمَا فِيهِ، وَ فِيهِ اسْمُکَ الاَْکْبَرُ، وَ أَسْماؤُکَ الْحُسْنى، وَ مَا يُخافُ وَ يُرْجى، أَنْ تَجْعَلَنِي مِنْ عُتَقائِکَ مِنَ النّارِ. پس هر حاجت که دارد بخواهد. قرآن شريف را بر سر بگذارد و بگويد:


اللّهُمَّ بِحَقِّ هذَا الْقُرْآنِ وَ بِحَقِّ مَنْ أَرْسَلْتَهُ بِهِ وَ بِحَقِّ کُلِّ مُؤْمِن مَدَحْتَهُ فِيهِ وَ بِحَقِّکَ عَلَيْهِمْ فَلاَ أَحَدَ أَعْرَفُ بِحَقِّکَ مِنْکَ، پس ده مرتبه بگويد بِکَ يَا اللّهُ، ده مرتبه بِمُحَمَّد، ده مرتبه بِعَلِيٍّ، ده مرتبه بِفاطِمَةَ ده مرتبه بِالْحَسَنِ ده مرتبه بِالْحُسَيْنِ ده مرتبه بِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ده مرتبه بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ده مرتبه بِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّد ده مرتبه بِمُوسَى بْنِ جَعْفَر ده مرتبه بِعَلِيِّ بْنِ مُوسى ده مرتبه بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ده مرتبه بِعَلِيِّ بْنِ مُحَمَّد ده مرتبه بِالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ده مرتبه بِالْحُجَّةِ پس هر حاجت که دارى طلب کن.



به جا آوردن نمازهاي مستحبي و قضا، قرائت سوره‌هاي روم، عنکبوت و دخان (در شب بيست و سوم)، از ديگر اعمال سفارش شده در شب هاي قدر براي بهره‌ گيري از کرم و بخشش خداوند و آمرزش گناهان است.  
   
   
   
  

[طهورا]

  


 معنا و ماهیت حقیقى شب قدر چیست ؟  

«قدر» در لغت به معناى اندازه و اندازه‏گیرى است.(1) «تقدیر» نیز به معناى اندازه‏گیرى و تعیین است.(2) اما معناى اصطلاحى «قدر»، عبارت است از ویژگى هستى و وجود هر چیز و چگونگى آفرینش آن‏(3) به عبارت دیگر، اندازه و محدوده وجودى هر چیز، «قدر» نام دارد.(4)

بنابر دیدگاه حكمت الهى، در نظام آفرینش، هر چیزى اندازه‏اى خاص دارد و هیچ چیزى بى‏حساب و كتاب نیست. جهان حساب و كتاب دارد و بر اساس نظم ریاضى تنظیم شده، گذشته، حال و آینده آن با هم ارتباط دارند.


استاد مطهرى در تعریف قدر مى‏فرماید: «... قدر به معناى اندازه و تعیین است... حوادث جهان... از آن جهت كه حدود و اندازه و موقعیت مكانى و زمانى آنها تعیین شده است، مقدور به تقدیر الهى است»(5). پس در یك كلام، «قدر» به معناى ویژگى‏هاى طبیعى و جسمانى چیزهاست كه شامل شكل حدود، طول، عرض و موقعیت‏هاى مكانى و زمانى آنها مى‏گردد و تمام موجودات مادى و طبیعى را در بر مى‏گیرد.


این معنا از روایات استفاده مى‏شود؛ چنان كه در روایتى از امام رضا(ع) پرسیده شد: معناى قدر چیست؟ امام(ع) فرمود: «تقدیر الشى‏ء، طوله و عرضه»؛ «اندازه‏گیرى هر چیز اعم از طول و عرض آن است»(6) و در روایت دیگر، این امام بزرگوار در معناى قدر فرمود: «اندازه هر چیز اعم از طول وعرض و بقاى آن است».(7)


بنابراین، معناى تقدیر الهى این است كه در جهان مادى، آفریده‏ها از حیث هستى و آثار و و یژگى‏هایشان محدوده‏اى خاص دارند. این محدوده با امورى خاص مرتبط است؛ امورى كه علت‏ها و شرایط آنها هستند و به دلیل اختلاف علل و شرایط، هستى، آثار و ویژگى‏هاى موجودات مادى نیز متفاوت است. هر موجود مادى به وسیله قالب‏هایى از داخل و خارج، اندازه‏گیرى و قالب‏گیرى مى‏شود. این قالب، حدود، یعنى طول، عرض، شكل، رنگ، موقعیت مكانى و زمانى و سایر عوارض و ویژگى‏هاى مادى آن به شمار مى‏آید. پس معناى تقدیر الهى در موجودات مادى، یعنى هدایت آنها به سوى مسیر هستى‏شان است كه براى آنها مقدر گردیده است و در آن قالب‏گیرى شده‏اند.(8)


اما تعبیر فلسفى قدر، اصل علیت است. «اصل علیت همان پیوند ضرورى و قطعى حوادث با یكدیگر و این كه هر حادثه‏اى تحتّم و قطعیت ضرورى و قطعى خود و نیز تقدّر و خصوصیات وجودى خود را از امرى یا امورى مقدم بر خود گرفته است.(9) اصل علیت عمومى و نظام اسباب و مسببات بر جهان و جمیع وقایع و حوادث جهان حكم‏فرماست و هر حادثى، ضرورت و قطعیت وجود خود و نیز شكل و خصوصیت زمانى و مكانى و سایر خصوصیات وجودى‏اش را از علل متقدمه خود كسب كرده است و یك پیوند ناگسستى میان گذشته و حال و استقبال میان هر موجودى و علل متقدمه او هست».(10)

اما علل موجودات مادى تركیبى، فاعل و ماده و شرایط و عدم مانع است كه هر یك تأثیر خاص بر آن دارند و مجموع این تأثیرها، قالب وجودى خاصى را شكل مى‏دهند. اگر تمام این علل و شرایط و عدم مانع، كنار هم گرد آیند، علت تامه ساخته مى‏شود و معلول خود را ضرورت و وجود مى‏دهد كه از آن در متون دینى به «قضاى الهى» تعبیر مى‏شود. اما هر موجودى با توجه به علل و شرایط خود قالبى خاص دارد كه عوارض و ویژگى‏هاى وجودى‏اش را مى‏سازد و در متون دینى از آن به «قدر الهى» تعبیر مى‏شود.



  
   

[طهورا]

 با روشن شدن معناى قدر، امكان فهم حقیقت شب قدر نیز میسر مى‏شود. شب قدر شبى است كه همه مقدرات تقدیر مى‏گردد و قالب معین و اندازه خاص هر پدیده، روشن و اندازه‏گیرى مى‏شود.     به عبارت روشن‏تر، شب قدر یكى از شب‏هاى دهه آخر ماه رمضان است. طبق روایات ما، یكى از شب‏هاى نوزدهم یا بیست و یكم و به احتمال زیادتر، بیست و سوم ماه مبارك رمضان، است.(11)    در این شب كه شب نزول قرآن به شمار مى‏آید - امور خیر و شر مردم و ولادت، مرگ، روزى، حج، طاعت، گناه و خلاصه هر حادثه‏اى كه در طول سال واقع مى‏شود، تقدیر مى‏گردد.(12) شب قدر همیشه و هر سال تكرار مى‏شود. عبادت در آن شب، فضیلت فراوان دارد و در نیكویى سرنوشت یك ساله بسیار مؤثر است(13)    در این شب تمام حوادث سال آینده به امام هر زمان ارائه مى‏شود و وى از سرنوشت خود و دیگران با خبر مى‏گردد. امام باقر(ع) مى‏فرماید: «انه ینزل فى لیلة القدر الى ولى الامر تفسیر الامور سنةً سنةً، یؤمر فى امر نفسه بكذا و كذا و فى امر الناس بكذا و كذا؛ در شب قدر به‏ولى امر(امام هر زمان) تفسیر كارها و حوادث نازل مى‏شود و وى درباره خویش و دیگر مردمان مأمور به دستورهایى مى‏شود».(14)     پس شب قدر شبى است كه:    1. قرآن در آن نازل شده است.    2. حوادث سال آینده در آن تقدیر مى‏شود.    3. این حوادث بر امام زمان - روحى فداه - عرضه و آن حضرت مامور به كارهایى مى‏گردد.   بنابراین، مى‏توان گفت شب قدر، شب تقدیر و شب اندازه‏گیرى و شب تعیین حوادث جهان ماده است.     این مطلب مطابق آیات قرآنى نیز مى‏باشد؛ زیرا در آیه 185 سوره مباركه «بقره» مى‏فرماید: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ»؛ ماه رمضان كه در آن قرآن‏ نازل شده است».    طبق این آیه، نزول قرآن(نزول دفعى) در ماه رمضان بوده است. و در آیات 3 - 5 سوره مباركه دخان مى‏فرماید:    «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِینَ فِیها یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِینَ» این آیه نیز تصریح دارد كه نزول [دفعى‏] قرآن در یك شب بوده است كه از آن به شب مبارك تعبیر شده است. همچنین در سوره مباركه قدر تصریح شده است كه قرآن در شب قدر نازل شده است .   پس با جمع آیات سه گانه بالا روشن مى‏شود:     1. قرآن در ماه رمضان نازل شده است.    2. قرآن در شبى مبارك از شب‏هاى ماه مبارك رمضان نازل شده است.    3. این شب، در قرآن شب قدر نام دارد.    4. ویژگى خاص این شب بر حسب آیات سوره مباركه «دخان» دو امر است:     الف. نزول قرآن.    ب. هر امر حكیمى در آن شب مبارك جدا مى‏گردد.   اما سوره مباركه قدر كه به منزله شرح و تفسیر آیات سوره مباركه «دخان» است، شش ویژگى براى شب قدر مى‏شمارد:     الف. شب نزول قرآن است(إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ).     ب. این شب، شبى ناشناخته است و این ناشناختگى به دلیل عظمت آن شب است(وَ ما أَدْراكَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ).     ج. شب قدر از هزار ماه بهتر است.(لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ).     د. در این شب مبارك، ملائكه و روح با اجازه پروردگار عالمیان نازل مى‏شوند(تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ) و روایات تصریح دارند كه آنها بر قلب امام هر زمان نازل مى‏شوند.   ه. این نزول براى تحقق هر امرى است كه در سوره «دخان» بدان اشاره رفت(مِنْ كُلِّ أَمْرٍ) و این نزول - كه مساوى با رحمت خاصه الهى‏بر مومنان شب زنده دار است - تا طلوع فجر ادامه دارد(سَلامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ).     و. شب قدر، شب تقدیر و اندازه‏گیرى است؛ زیرا در این سوره - كه تنها پنج آیه دارد - سه بار «لیلة القدر» تكرار شده است و این نشانه اهتمام ویژه قرآن به مسئله اندازه‏گیرى در آن شب خاص است.        مرحوم كلینى در كافى از امام باقر(ع) نقل مى‏كند كه آن حضرت در جواب معناى آیه«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَكَةٍ» فرمودند: «آرى شب قدر، شبى است كه همه ساله در ماه رمضان و در دهه آخر آن، تجدید مى‏شود. شبى كه قرآن جز در آن شب نازل نشده و آن شبى است كه خداى تعالى درباره‏اش فرموده است: «فیها یفرق كل امر حكیم؛ در آن شب هر، امرى با حكمت، متعین و ممتاز مى‏گردد». آن گاه فرمود: «در شب قدر، هر حادثه‏اى كه باید در طول آن سال واقع گردد، تقدیر مى‏شود؛ خیر و شر، طاعت و معصیت و فرزندى كه قرار است متولد شود یا اجلى كه قرار است فرارسد یا رزقى كه قرار است برسد و...».(15)   

 

 
پى‏نوشت:
  1. قاموس قرآن، سید على اكبر قرشى، ج‏5، ص 246 و 247  2. همان، ص 248.  3. المیزان، سید محمد حسین طباطبایى، ج‏12 ص 150 و 151.  4. همان، ج‏19، ص 101.  5. انسان و سرنوشت، شهید مطهرى، ص 52.  6. المحاسن البرقى، ج‏1، ص 244.  7. بحار الانوار، ج‏5، ص 122.  8. المیزان، ج‏19، ص 101 - 103  9. انسان و سرنوشت، ص 53  10. همان، ص 55 و 56  11. اقبال الاعمال، سید بن طاووس، تحقیق و تصحیح جواد قیومى اصفهانى، ج‏1، ص 312 و 313 و 374 و 375  12. الكافى، كلینى، ج‏4، ص 157  13. المراقبات، ملكى تبریزى، ص، 237 - 252  14. الكافى، ج‏1، ص 248  15. المیزان فى تفسیر القرآن ج: 20 ص: 382؛ بحث روایى ذیل سوره مباركه قدر 
   
   
  
   
   

[طهورا]

  


  جايگاه شب قدر در ادبيات ايران زمين    

در "ترجمان القرآن جرجانی" شب قدر، شب اندازه کردن کارها ذکر شده است. صاحب " کشاف اصطلاحات الفنون" گوید: شب قدر، شبی است با عزت و شرف که هر که در آن طاعت کند عزیز و مشرف گردد.
 
 در "التفهیم بیرونی" آمده است:
و اندر ماه رمضان لیلة القدر است، آنک جلالت او را به دهه پسین جویند و نیز گفتند به طاق‌های این دهه.
 
 لیلة القدر شبی مهم و سرنوشت ساز است. شب نزول رحمت و برکات الهی و تعیین سرنوشت ابدی انسان‌هاست.  

 در خصوص اهمیت این شب گفتنی است که از صدر اسلام و از عهد رسول اکرم حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله رسم بر آن بوده است که شب‌های قدر را "احیا" بگیرند و تا سپیده‌دم به آداب مخصوص آن از جمله دعا و نماز و استغفار بپردازند.  

 در فضیلت شب قدر آمده است شبی بهتر از هزار ماه است: 

 "لیلة القدر خیر من الف شهر."  
 
و به احتمال قوی این شب ارجمند یکی از شب‌های نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان می‌باشد.
  در آیه نخست سوره مبارکه "قدر" نیز تصریح شده است به آن که قرآن کریم در شب قدر نازل شده است: 
 "انا انزلناه فی لیلة القدر".  
 
  در "تفسیر ابوالفتح رازی" پیرامون شب قدر آمده است:
شب تقدیر است و فصل احکام و تقدیر قضایا آنچه خواهد بودن در سال از آجال و ارزاق و اقسام همه در این شب کنند و گفتند قوله "فی لیلة مبارکه " هم این شب است.
 
 شب قدر هم مانند بسیاری از مضامین والای دینی از منظر نظر شاعران ما دور نمانده است.  

 شبی که در ادبیات ما از روشن‌ترین پنجره‌های معنویت و عرفان به آن نظر شده است. همیشه نگاه به شب قدر، نگاه به شبی بوده است که انسان در وسعت بی کرانه‌اش می‌تواند به شنایی جانانه بپردازد و از هر چه سیاهی و تباهی است به درآید و برای سال آتی و سال‌های آینده ره‌توشه‌هایی مبارک و الهی برگیرد.  

 به راستی در ساحت هیچ ادبیاتی چون ادبیات فاخر این سرزمین نمی‌توان این همه نازک خیالی‌های جانانه و وجدانگیز را از مفاهیم دینی سراغ گرفت.  

 شاعران و ادیبان ما آنگاه که با همه وجود اشراقی خود به فهم قدر توفیق می‌یافتند و از خدای قدر برای برون شدن از وهم و حضور در فهم قدر و مراتب آن توفیق طلب می‌کردند به تبیین ذوقی این مفهوم والای دینی می‌پرداختند:



شیخ اجل سعدی شیرازی:
  تو را قدر اگر کس نداند چه غم  

 شب قدر را می‌ندانند هم

  خواجه حافظ شیرازی:
 
 شب قدر است و طی شد نامه هجر  

 سلام فیه حتی مطلع الفجر
 
 
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند  

 واندر آن ظلمت شب، آب حیاتم دادند
 
 چه مبارك سحری بود و چه فرخنده شبی  

 آن شب قدر كه این تازه براتم دادند

عارفان درباره شب قدر گفته‌اند که این شب، شبی است که سالکان را به تجلی خانه خاص مشرف می‌گرداند تا بدان تجلی قدر و مرتبه خود را نسبت با محبوب بشناسند و آن وقت، ابتدای وصول سالک باشد؛ یعنی جمع و مقام اهل کمال در معرفت:
 
 در شب قدر، قدر خود را دان  

 روز در معرفت سخن میران  


  

[طهورا]

  

 
تاريخچه شب قدر
  
ما اين قرآن عظيم الشأن را در شب قدر نازل کرديم «1» و چه تو را به عظمت اين شب قدر آگاه تواند کرد «2» شب قدر از هزار ماه بهتر و والاتر است «3» در اين شب فرشتگان و روح به اذن خدا از هر فرمان نازل گردند «4» اين شب تا صبحگاه، رحمت و تهنيت است «5››  
 
از آيات و روايات چنين استفاده مي شود که شب قدر از نخستين هنگام آفرينش جهان بوده و در امّت هاي پيشين از زمان حضرت آدم (ع) و هر يک از پيامبران بعد از او، شبي به نام شب قدر وجود داشته است.[1]  
 
چنان که ماه رمضان در هريک از امّت هاي پيشين بوده است و اين شب با عظمت تا آخر دنيا خواهد بود.  
  برخي از برادران اهل سنّت گمان کرده اند که شب قدر در زمان حيات رسول اکرم (ص) بوده و پس از آن نيست اما اين قول ضعيف است. زيرا در بعضي تفاسير روايت شده که ابوذر غفاري فرموده است: به پيامبر اکرم (ص) گفتم آيا شب قدر در زمان انبياء است که امر بر آنان نازل مي شود و هنگامي که چشم از جهان بربستند، ديگر مرتفع مي گردد؟ حضرت فرمودند: خير، شب قدر تا روز قيامت وجود دارد[2].  

 فضيلت شب قدر  
  ترديد شب قدر از شب هاي با عظمت و با اهميت سال است و دليل فضيلت اين شب بر ساير شب ها به اعتبار اموري است که در اين شب محقق مي گردد وگرنه اجزاي زمان يا مکان، درجه و رتبه وجودي شان يکي است و بين آنها تفاوتي وجود ندارد. در روايتي از پيامبر اسلام (ص) نقل شده است که فرمودند: هرکس شب قدر را احياء دارد و مومن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد تمامي گناهانش آمرزيده مي شود[3]. و در روايتي ديگر امام صادق (ع) فرمودند: شماره ماههاي سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سرآمد ماهها، ماه رمضان است و قلب ماه رمضان، شب قدر است[4].  

     

[طهورا]

 نامگذاري شب قدر
 
 در اينکه چرا اين شب را شب قدر ناميده اند مفسران قرآن کريم با کمک از خود قرآن و استمداد از احاديث معصومين مطالب و دلايل زيادي آورده اند که مهمترين آنها بدين شرح است:
     1- شب قدر يعني شب بزرگ و با عظمت و چون اين شب، شب شريفي است به آن شب قدر مي گويند؛ يعني شبي که صاحب قدر و منزلت و شرافت است. از لحاظ لغوي نيز، در قرآن کريم « قدر» به معناي منزلت و بزرگي خداوند عالم آمده است و مي خوانيم: «ما قدروا لله حقّ قدره»[5]. يعني آنان عظمت خداوند را نشناختند. همچنين، رمز بزرگي و عظمت شب قدر در خود سوره قدر، نيز بيان گرديده و مي فرمايد: «شب قدر، از هزار ماه بهتر است.»
     2- چون در اين شب، فرشتگان بسياري به زمين مي آيند زمين تنگ مي گردد، لذا آن را شب قدر ناميدند، زيرا« قدر» به معناي «ضيق و تنگي» نيز مي باشد.
     3- يکي ديگر از معاني «قدر»، «تقدير و سرنوشت» است و در اين شب، امور بندگان تا سال آينده مقدّر مي گردد. تفسير برهان از امام باقر (ع) روايت مي کند که: «در شب قدر، هر امري از امور بندگان تا شب قدر سال آينده معين مي گردد، از خير و شر، طاعت و معصيت، ولادت و مرگ و روزي موجودات و هرآنچه در آن سال مقدّر گشته حتمي است و خداوند را در آن مشيت است».
     4- علت ديگر اين نامگذاري اين است که قرآن با قدر و منزلت بر پيامبر والا قدر و براي امت با قدر و ارزش، به واسطه ملکي صاحب قدر نازل گرديده است.
5- گاه نيز گفته اند: شبي است که مقدر گرديده تا قرآن در آن نازل شود.
6- يا از آن رو که هرکس اين شب را زنده بدارد و احياء نگهدارد صاحب قدر و منزلت مي گردد، به ليله القدر معروف شده است.
     علت مخفي بودن شب قدر
  برخي معتقدند علت مخفي بودن شب قدر در ميان شبهاي ماه مبارک رمضان   اين است که مردم به همه اين شبها اهميت دهند همانگونه که خداوند رضاي خود را در ميان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم بر همه طاعات روي آورند، خشمش را در ميان معاصي پنهان کرده تا از همه گناهان بپرهيزند، اسم اعظم را در ميان اسمائش پنهان نموده تا همه را بزرگ دارند، ساعت استجابت دعا را در ساعات روز جمعه، پنهان ساخته تا روز جمعه به دعا بيشتر همت گمارند ولي خدا در بين بندگان را مخفي نموده، تا به همه بندگان احترام نمايند و وقت مرگ را مخفي ساخته تا در همه حال آماده باشند.      و شايد يکي ديگر از فلسفه هاي مخفي بودن شب قدر اين است که مردم در تمام شبهاي ماه مبارک رمضان و يا لااقل در سه شب مشهور 19 و 21 و 23 به عبادت بيشتري رو آورند و به اصلاح احوال خود و تصفيه روح و جان خود از آلودگيهاي دنيا بپردازند تا بلکه از آن شبها بيشتر مستفيض شده و به واسطه تمرين زيادتر، ملکات فاضله در آنها راسخ تر شود. لذا علت مخفي بودن شب قدر به نفع بندگان است؛ زيرا اگر اين شب خجسته معين بود، برخي بر اثر توفيق احياء آن، مبتلا به عجب و غرور مي گشتند.   اي خواجه، چه جويي ز شب قدر نشاني هر شب، شب قدر است، اگر قدر بداني
شب قدر کدام شب است؟          

[طهورا]

 از مجموع مطالبي که از قرآن کريم و احاديث فريقين در مورد تعيين شب قدر بدست مي آيد، در موارد زير مي توان خلاصه نمود:
 
 1- در اينکه شب قدر در ماه مبارک رمضان قرار دارد، هيچ گونه ترديدي نمي توان به خود راه داد، چون از يک سو خداوند فرموده:« قرآن در ماه رمضان نازل شده» و از سوي ديگر در سوره قدر آمده «آن (قرآن) را در«شب قدر» نازل کرديم» و اينکه «شب قدر» در ماه مبارک رمضان قرار دارد مورد اتفاق روايات و مفسرين قرآن قرار دارد.
2 
 - شب قدر در دهه آخر ماه مبارک رمضان قرار دارد، روايات فراوان و نظريه هاي مفسران شيعه و اهل سنت آن را حتمي و اجتناب ناپذير مي شمارد و در اين مورد هم شک و ترديدي نمي تواند وجود داشته باشد. عايشه روايت مي کند: «تلاش و کوششي را که مي ديدم رسول خدا (ص) در دهه آخر ماه مبارک رمضان انجام مي داد در اوقات ديگر انجام نمي داد.»[6]
 
 3- طبق روايات فراواني که در منابع شيعي آمده، شبهاي نوزدهم، بيست و يکم و شب بيست و سوم ماه مبارک رمضان شب هاي قدر معرفي شده اما امام باقر (ع) دايره آن را محدودتر نموده و در پاسخ عبدالواحدبن مختار انصاري که خواستار تعيين يکي از آن شب ها از سوي امام (ع) بود مي فرمايد:« ايرادي ندارد هر دو شب را عمل عبادت و شب زنده داري انجام دهي، بالاخره شب قدر يکي از اين دو شب (بيست و يکم يا بيست و سوم) مي باشد».[7]
 
 4- در ميان شب بيست و يکم و شب بيست و سوم - در عين حال که خدا و رسول (ص) و امامان (ع) براي اهميت به اطاعت و عبادت بندگان و تقرب آنان، سعي در مخفي نگهداشتن شب قدر داشته اند- آن طور که از تعدادي از احاديث استفاده مي شود احتمال شب قدر بودن شب بيست و سوم را مي توان تقويت نمود و معتبر دانست. زيرا چنانکه در روايت مي خوانيم: «رسول خدا شب بيست و سوم به صورت افراد آب مي پاشيد تا آنها را خواب نگيرد. چنانکه حضرت فاطمه زهرا (س) همه اعضاي خانواده را وادار مي کرد روز بخوابند و شب کم غذا بخورند تا شب بيست و سوم را بيدار بمانند و مي فرمود: انسان محروم کسي است که از خير و فضيلت اين شب محروم بماند».