حلقه مشهد

[safara]

گزارشی از فعاليت‌های قرآنی رهبر انقلاب


هادی سجادی‌پور



«دورى ما از قرآن را رژيم كافر ملحد معاند پهلوى به‌وجود آورد. لذا وقتى ‌كه من مى‌گويم اگر ما پنجاه ميليون نفر هستيم، غير از چند ميليون بچه‌هاى كوچكِ زير پنج سال، بقيه بايد بتوانند قرآن را از رو تلاوت كنند، شما تعجب مى‌كنيد؛ در حالى كه تعجب ندارد. مگر اين ‌طورى نبود؟ قبل از دوران رژيم گذشته، تقريباً اين‌گونه بود. بى‌سوادها اكثريت قاطع بودند، اما غالب آن‌ها قرآن را بلد بودند. شما جوانان نديده‌ايد، ولى من و كسانى كه در سنين من هستند، به تكرار و تكرار كسانى را ديده‌ايم كه سواد روخوانى نداشتند و حروف فارسى را نمى‌شناختند، ليكن مى‌توانستند قرآن را از رو بخوانند.»[1]

در مطالعات مستند تاريخ معاصر ايران در دوره‌ی پهلوی، كم‌رنگ كردن رابطه‌ی مردم با نمادها و باورهای دينی و مذهبی يكی از برنامه‌های آن رژيم برای شكستن سد فرهنگ دينی جامعه‌ی ايران در برابر برنامه‌های غارتگرانه و سوء استفاده‌های سياسی و اقتصادی به شمار می‌رود.

سياست‌های آموزشی و فرهنگی پهلوی‌ها به‌گونه‌ای بود كه بچه‌های مدرسه‌ای با نت‌های موسيقی بيشتر آشنا باشند تا آوای قرآن و جوانان بيشتر اوقات خود را در كاخ‌های جوانان بگذرانند تا در مساجد و محفل‌های مذهبی و قرآنی.

«مكتب‌هاى قرآن، بچه‌هاى چهار ساله و پنج ساله را قرآن درس مى‌داد. من خودم در سن پنج سالگى به مكتب رفتم و قرآن ياد گرفتم. امثال من، در همان مكتبى كه ما مى‌رفتيم، زياد بودند و اصلاً مكتب‌خانه‌ها همين ‌طور بود. اين مكتب‌خانه‌هايى كه رژيم منحوس پهلوى، شجاعت و شهامت به خرج داد! و رعد و برق كرد و آنها را برچيد، خانه‌هايى براى تعليم قرآن بودند. يك زن يا مردى مى‌نشست، بچه‌هاى مردم را قرآن ياد مى‌داد، بعد اين بچه‌ها در جامعه‌اى مى‌افتادند كه در آن، سواد و علم و فرهنگ، متعلق به عده‌ى خاصى بود، اما قرآن را بلد بودند.»[2]

سياست‌های پهلوی‌ها تا اندازه‌ای در سطح جامعه‌ی ايران كه به تدريج بيشتر جمعيت آن سر و شكل فرهنگ شهری به خود می‌گرفت، كارگر افتاد و به‌ويژه در سال‌های پيش از دهه‌ی 40 جوانان مملكت را يا به اعتياد و بی‌بند و باری و يا به انديشه‌های شرقی و غربی سوق داد.

«ما بايد قبول كنيم كه ملت ما در نيم قرن پيش از پيروزى انقلاب، كه واقعاً مدت كمى نيست، روزبه‌روز از قرآن فاصله گرفته و دور شده است. [...] آن سياستى كه رژيم وابسته‌ى فاسد خبيث دشمن را در اين كشور بر سر كار آورد و بيش از پنجاه سال مسلط نگهداشت، يكى از بزرگ‌ترين ضربه‌هايى كه زد و ضررهايى كه وارد كرد، همين بود كه قرآن را به‌تدريج كنار گذاشت؛ تا آن‌جا كه از ميان جامعه‌ى ما قرآن بيرون رفت. [...] من پيش از انقلاب، وقتى به وضع قرآن در جامعه‌ى خودمان نگاه مى‌كردم و جوان‌هايى با اين استعداد و شوق و علاقه را مى‌ديدم كه از قرآن دور مى‌ماندند، چه خون دلى مى‌خوردم.»[3]


بقيه از يادم رفتند
رشد حركت‌های مذهبی و سياسی در دهه‌ی چهل و فعاليت‌های گسترده‌ و خودجوش فرهنگی اجتماعی مذهبيان، رژيم پهلوی را به سياست تظاهر كشاند. قرآن‌های نفيس از سوی دستگاه فرهنگی پهلوی منتشر می‌شد و در مساجد بزرگی مانند گوهرشاد مشهد، جلسات قرائت قرآن برگزار می‌شد. البته از آن طرف، رژيم هرگونه فعاليت هماهنگ‌نشده از سوی مذهبيان را كنترل می‌كرد و هر برنامه‌ی مذهبی را كه در چارچوب سياست‌هايش نمی‌گنجيد، سركوب می‌كرد. در اين دوران به خاطر سياست‌های رژيم پهلوی، حتی دست‌رسی به قرائت‌های مشهور قاريان بزرگ كه می‌توانست تأثير زيادی در جذب و علاقمند شدن مردم به قرآن داشته باشد، ميسر نبود.



«من يادم مى‌آيد كه در سابق، بعضى از اين موج‌هاى راديويى را با زحمت پيدا مى‌كردم. راديوهاى مصر را باز مى‌كردم و با زحمت آن را مى‌شنيدم. ما رفيقى داشتيم -خدا رحمتش كند- او به مصر رفته بود، چند ماه در آن‌جا مانده بود و نوارهاى ابوالفتاح، شيخ مصطفى اسماعيل و محمد رفعت و امثال آنان را به اين‌جا آورده بود. مخصوصاً من از نوار ابوالفتاح خيلى خوشم مى‌آمد؛ آن را گوش مى‌كردم. بعدها هم با صداى شيخ مصطفى اسماعيل آشنا شدم. بعد كه شيخ مصطفى اسماعيل را شناختم، بقيه يادم رفت.»[4]


قرآن جيبی

با همه‌ی محدوديت‌ها، حركت قرآنی جديد در كشور آغاز شد. جلسات قرآنی آيت‌الله خامنه‌ای در مشهد از سرچشمه‌های اين جريان بود كه به تدريج توانسته بود جمعيت قابل توجهی از جوانان، دانشجويان و حتی استادان دانشگاه و دكترها و مهندسان را به سوی جلسات قرائت و تفسير قرآن بكشاند. اين جلسات، فرهنگ مذهبی قرآنی را آرام‌‌ آرام در رگ‌های جامعه تزريق می‌كرد و جوانان را از تور نامريی فرهنگی رژيم، رها می‌نمود. اين كار با ترفندهای گوناگونی انجام می‌شد.

«در دوران طاغوت، من در مشهد جلسات تفسير و درس قرآن داشتم. به جوانانى كه مى‌آمدند، مى‌گفتم كه هر كدام از شماها يك نسخه‌ى قرآن در جيب بغلتان داشته باشيد. اگر در جايى منتظر كارى مى‌ايستيد و فراغتى پيدا مى‌كنيد، يك دقيقه، دو دقيقه، پنج دقيقه، نيم‌ساعت، قرآن را باز كنيد و به تلاوت آن مشغول شويد تا با اين كتاب انس پيدا كنيد. تعدادى كه اين‌طور عمل كرده بودند، هرچند بسيار اندك بودند، ليكن احساس مى‌كردم كه اين‌ها با اين‌ كه غالباً هم عربى نمى‌دانستند، از لحاظ فهم معارف اسلامى از ديگران برجسته‌تر بودند و به‌طور ممتازى با آن‌ها تفاوت داشتند.»[5]

اين قسمتی از سخنان آيت‌الله خامنه‌ای است كه می‌توان آن را گزارشی از فعاليت‌های قرآنی ايشان در روزهای پيش از پيروزی انقلاب در مشهد مقدس دانست. پيشينه‌ی اين فعاليت‌های قرآنی، به دهه 40 و زمانی بر‌می‌گردد كه ايشان با تشكيل جلسات قرائت و تفسير قرآن، سهم قابل توجهی در ايجاد فضای قرآنی در مشهد داشتند. عمده‌ی فعاليت‌های ايشان در دو مسجد امام حسن(ع) و كرامت بود؛ هرچند پيش از اين «آقای خامنه‌ای روزهای پنج‌شنبه و جمعه در مَدرس مدرسه‌ی ميرزا جعفر و سپس در مسجدی در پايين خيابان و نزديك مدرسه‌ی ابدال‌خان و پس از آن در همان خيابان و در مسجد قبله تفسير می‌گفت؛ تفسيری بسيار پرشورِ حركت‌آفرين و جهت‌دهنده و به تعبير زيبای ‌خود ايشان، سپيده‌گشا و زندگی‌ساز.»[6]

جلسات مسجد كرامت جمعه‌ها صبح برگزار می‌شد. برنامه‌ اين بود كه ابتدا آقای خامنه‌ای معنی و تفسير مختصری از آياتی را كه قرار بود در آن روز خوانده شوند، بيان می‌كردند و بعد از آن، آيات توسط يك قاری قرائت می‌شد.



اهانت به اسرائيل!
در مسجد امام حسن(ع) هم در ظهر‌های ماه رمضان، آيت‌الله خامنه‌ای به بيان مسائل تفسيری و اعتقادی می‌پرداختند. علی‌رغم تبليغات ساواك و برخی مرتجعين عليه آيت‌الله خامنه‌ای، اين جلسات با استقبال شديد مردم و به‌ويژه دانشجويان مواجه می‌شد.[7] اين حركت قرآنی شامل درس‌ تفسير، جلسات قرائت و حتی تكثير و ترويج نوارهای اساتيد مشهور مصری در سطحی گسترده در ميان جوانان و علاقه‌مندان بود.

«صداى شيخ مصطفى اسماعيل، خيلى فوق‌العاده بود. [...] الان در ايران، ميل عمومى به طرف شيخ مصطفى اسماعيل است. يعنى قرّاء ما، حتماً روى سبك قرائت شيخ مصطفى اسماعيل تمرين دارند و روى ديگران كمتر. اعتقادم اين است كه اين حركت از مشهد و از دستگاه ما شروع شد. در تهران هيچ‌ كس غير از عبدالباسط را نمى‌شناختند. من يك وقت كه به تهران آمده بودم، فقط عبدالباسط مطرح بود. جاهاى ديگر هم كه مى‌رفتيم، فقط عبدالباسط را مى‌شناختند. […] ما در مشهد، نوار شيخ مصطفى اسماعيل را داشتيم. يكى از دوستانم مى‌خواست به مسافرت برود، من گفتم كه هرچه توانستى، نوار شيخ مصطفى اسماعيل پيدا كن و بياور. او هم رفت و چند نوار از نوارهاى بسيار خوب شيخ مصطفى اسماعيل را آورد. من آن‌ها را به آقاى مرتضى فاطمى -كه در آن وقت نوارهاى ما را تكثير مى‌كرد- دادم تا تكثيرشان كند. او هم همين كار را كرد و نوارها را به چند نفرى داد كه از تهران آمده بودند. در نتيجه همه‌ى نوارها به طرف تهران سرازير گرديد و شيخ مصطفى اسماعيل شايع شد.»[8]

با گرم‌تر شدن جلسات تفسير آيت‌الله خامنه‌ای، ايشان ابتدا ممنوع‌المنبر شدند. در پی اين اقدام ساواك، آيت‌الله خامنه‌ای تدبير جديدی برای تبيين نهضت اسلامی انديشيدند. با اين ترفند، ساواك از مقابله با اين جريان قرآنی درمانده شد و برای كنترل فضای مشهد و جلوگيری از حركت‌های انقلابی مردم، بالاخره اين جلسات را تعطيل كرد.
«بنده سال 50 در مشهد براى دانشجوها درس تفسير مى‌گفتم و اوايل سوره‌ى بقره -ماجراهاى بنى‌اسرائيل- را تفسير مى‌كردم. بنده را به ساواك خواستند و گفتند چرا شما راجع به بنى‌اسرائيل حرف مى‌زنيد؟ گفتم آيه‌ى قرآن است؛ من دارم آيه‌ى قرآن را معنا و تفسير مى‌كنم. گفتند نه، اين اهانت به اسرائيل است! درس تفسير بنده را به خاطر تفسير آيات بنى‌اسرائيل، چون اسم اسرائيل در آن بود، تعطيل كردند. اختناق در آن زمان عجيب بود؛ اما نه از طرف دولت امريكا، نه از سوى دولت فرانسه، و نه از طرف دولت‌هاى ديگر مطلقاً رژيم طاغوت به مخالفت با آزادى و دمكراسى متهم نشد!»[9]
هرچند با دستگيری و تبعيد آيت‌الله خامنه‌ای در سال‌های نزديك به پيروزی انقلاب، جلسات تفسير ايشان تقريباً تعطيل شد، اما افراد شركت كننده در اين جلسات بعدها «جامعه‌ی قاريان مشهد» را تشكيل دادند كه در سال‌های بعد از پيروزی انقلاب، فعاليت رسمی خود را آغاز كرد. سال 68 آقای فاطمی در نامه‌ای به رهبر انقلاب، خبر از راه‌اندازی اين تشكل داد و رهبر انقلاب در پاسخ او نوشت:

«از اين اقدام خوشحالم و آن را به فال نيك مى‌گيرم. درباره‌ى قرآن هرچه تلاش كنيد، زيادى نيست. سعى كنيد از اساتيد استفاده شود؛ همكارى ميان قراء با سابقه‌ى مشهد بيشتر از پيش شود؛ به آموزش و تفهيم قرآن و تحفيظ آن نسبت به نوجوانان اهتمام ورزيده شود. خداوند به شما و همكارانتان توفيق عنايت فرمايد. سيد على خامنه‌اى - /09/2868»

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . سخنرانى آيت‌الله خامنه‌ای در پايان مراسم قرائت قاريان قرآن، 19/1/69


[2] . همان

[3] . سخنرانی آيت‌الله خامنه‌ای در ديدار با قاريان چهل كشور جهان، 04/12/1368

[4] . سخنان آيت‌الله خامنه‌ای در ديدار با قاريان قرآن؛ استاد شحات محمد انور و استاد محمد بسيونى، 01/12/1369

[5] . ديدار با قاريان مصرى؛ شحات محمد انور و سيد متولى عبدالعال، 03/11/1370


[6] . رسول جعفريان، [External Link Removed for Guests]

[7] . رسول جعفريان؛ همان

[8] . سخنان آيت‌الله ‌خامنه‌ای در ديدار با قاريان قرآن، استاد شحات محمد انور و استاد محمد بسيونى، 01/12/1369

[9] . ديدار با دانشجويان و استادان دانشگاه‌های كرمان، 19/ 2/ 84




[External Link Removed for Guests]